จดหมายเหตุนอกบรรทัด ๖ ตุลาคม ๒๕๑๙

จดหมายเหตุนอกบรรทัด ๖ ตุลาคม ๒๕๑๙
ภัณฑารักษ์ กิตติมา จารีประสิทธิ์

ระยะเวลาการจัดแสดง: ๑๐ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๖๙ - ๓๐ พฤษจิกายน พ.ศ. ๒๕๖๙
ณ พิพิธภัณฑ์ศิลปะร่วมสมัยใหม่เอี่ยม จังหวัดเชียงใหม่

ศิลปิน

กรกฤช เจียรพินิจนันท์, โชคชัย ตักโพธิ์, ณัฐดนัย จิตต์บรรจง, ทองธัช เทพารักษ์, ทัศนัย เศรษฐเสรี, ไทกิ ศักดิ์พิสิษฐ์, พัชราภา อินทร์ช่าง, พิทักษ์ ปิยะพงษ์, มนัส เศียรสิงห์ “แดง”, รณกร เกิดโชติ, รุจนรรถ ปิยพงษ์, ลาวัณย์ อุปอินทร์, สุพล สุริยาอาชา และ อริญชย์ รุ่งแจ้ง

ร่วมด้วยวัตถุจัดแสดง

กล่องฟ้าสาง, ปริซึมของภาพถ่าย: การแตกตัวขององค์ความรู้และความทรงจำว่าด้วยเหตุการณ์ ๖ ตุลา, เอกสารคัดสรรจากต้นฉบับข้อเขียนของถนอม ชาภักดี, ภาพก่อนเหตุการณ์ ๖ ตุลาคม ๒๕๑๙ มอบให้โดยญาติของกรกฤช เจียรพินิจนันท์, และหนังสือ สิ่งพิมพ์ที่เกี่ยวข้องกับเหตุการณ์ ๑๔ ตุลาคม ๒๕๑๖ และ ๖ ตุลาคม ๒๕๑๙

"การจดจำวันที่ ๖ ตุลาจึงเป็นการรับผิดชอบที่สุดต่ออดีต ต่อผู้เสียชีวิต ต่อความอยุติธรรม และต่ออนาคตของสังคมไทย" — ธงชัย วินิจจะกูล, คำนำผู้เขียนฉบับตีพิมพ์ครั้งแรกหนังสือ ๖ ตุลา ลืมไม่ได้ จำไม่ลง: ว่าด้วย ๖ ตุลา ๒๕๑๙

พิพิธภัณฑ์ศิลปะร่วมสมัยใหม่เอี่ยมร่วมรำลึกถึงวาระครบรอบ ๕๐ ปี เหตุการณ์ ๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๑๙ หรือเหตุการณ์สังหารหมู่ที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ในนิทรรศการ จดหมายเหตุนอกบรรทัด ๖ ตุลาคม ๒๕๑๙ นิทรรศการที่พาผู้ชมย้อนกลับไปสำรวจบาดแผลทางประวัติศาสตร์ ทั้งจากความทรงจำส่วนบุคคล และความทรงจำร่วมของสังคมไทย ผ่านผลงานของศิลปินที่มีประสบการณ์ร่วมกับเหตุการณ์ และศิลปินร่วมสมัยที่ย้อนกลับไปทบทวนและตั้งคำถามถึงประวัติศาสตร์ที่ยังคงไม่ได้รับการชำระจนถึงปัจจุบัน

จากขบวนการนักศึกษาและประชาชนในวันที่ ๑๔ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๑๖ ต่อเนื่องมาจนถึงเหตุการณ์ ๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๑๙ ภายใต้เส้นเวลาดังกล่าว ศิลปะได้เคลื่อนไหวไปพร้อมกับสังคมและการต่อสู้ทางการเมืองอย่างแนบแน่น ผ่านแนวคิด “ศิลปะเพื่อชีวิต ศิลปะเพื่อประชาชน” เมื่อเหล่านักเรียน นักศึกษา และคณาจารย์ด้านศิลปะจากหลายสถาบันได้รวมตัวกันในนาม “แนวร่วมศิลปินแห่งประเทศไทย” ผลิตคัตเอาต์ โปสเตอร์ ภาพพิมพ์ จิตรกรรม และสื่อศิลปะอื่น ๆ ในฐานะสื่อทางการเมืองของยุคสมัย เพื่อปลุกเร้าจิตสำนึกของผู้คน จนนำมาสู่การที่ศิลปินบางท่านต้องสูญเสียอิสรภาพ ถูกดำเนินคดี หรือต้องไปเข้าร่วมกับพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย ไปจนถึงการสูญเสียชีวิต

พ้นไปกว่างานสร้างสรรค์ที่ใช้ขับเคลื่อนอุดมการณ์ ผลงานของศิลปินอย่าง ลาวัณย์ อุปอินทร์, โชคชัย ตักโพธิ์, ถนอม ชาภักดี ตลอดจนศิลปินรุ่นต่อมาอีกหลายท่าน ยังได้แปรประสบการณ์ส่วนตนและความทรงจำร่วม ให้กลายเป็นผลงานศิลปะภาพ เสียง ข้อเขียน และพื้นที่แห่งการรำลึก ผลงานเหล่านี้ศิลปะจึงทำหน้าที่เป็นทั้งหลักฐานทางประวัติศาสตร์ และจดหมายเหตุทางอารมณ์ที่ไม่อาจถูกลบเลือนได้ด้วยอำนาจรัฐ ขณะที่ผลพวงจากเหตุการณ์ยังเผยให้เห็นการเคลื่อนตัวจาก “ศิลปะเพื่อชีวิต” ที่เคยรับใช้สังคมและมวลชน สู่ “ศิลปะแนวการเมือง” ที่มีบทบาทในการสำรวจและตั้งคำถามถึงบาดแผลหรือความเป็นไปในสังคมโดยตรง ด้วยเหตุนี้ ศิลปะกับการเมืองจึงเป็นสิ่งที่ไม่อาจแยกขาดจากกัน

จดหมายเหตุนอกบรรทัด ๖ ตุลาคม ๒๕๑๙ นำเสนอผลงานทัศนศิลป์ในฐานะพื้นที่ของการบันทึกและทบทวนเหตุการณ์ ๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๑๙ ผ่านคลังความทรงจำที่ก่อตัวจากภาพ เสียง และวัตถุ มากกว่าการเรียบเรียงประวัติศาสตร์ในรูปแบบของข้อเขียน หากแต่เปิดมุมมองต่ออดีตผ่านมิติของอารมณ์ ความรู้สึก และการรับรู้ร่วม พร้อมชวนให้ผู้ชมพิจารณาความทรงจำของเหตุการณ์ดังกล่าวในฐานะที่ยังคงส่งผลสะเทือนต่อปัจจุบัน ผ่านโครงสร้างอำนาจที่ดำรงอยู่ด้วยความเกลียดชัง การลดทอนความเป็นมนุษย์ ความรุนแรงโดยรัฐ และวัฒนธรรมลอยนวลพ้นผิด พิพิธภัณฑ์ฯ หวังว่านิทรรศการนี้จะเป็นหนึ่งในหนทางให้เราร่วมกันจินตนาการถึงอนาคตที่ความรุนแรงและความอยุติธรรมเช่นนี้ จะไม่เกิดขึ้นซ้ำอีก